2- تاریخچه پیشگیری وضعی از جرم46
مبحث سوم- اصول و مبانی پیشگیری از جرم48
گفتار نخست- اصول پیشگیری از جرم در فقه شیعه48
الف- اصل مشروعیت روشها49
ب- لزوم توجه به نقش دین در پیشگیری50
ج- پیشگیری از جرم، وظیفهای همگانی50
گفتار دوم- مبانی پیشگیری از جرم51
1- مبانی نظری پیشگیری کیفری51
2- مبانی نظری پیشگیری اجتماعی52
1-2- نظریه پوزیتویستی52
2-2- نظریه فرایند اجتماعی 53
3-2- نظریه برچسبزنی53
3- مبانی نظری پیشگیری وضعی54
فصل دوم- پیشگیری غیرکیفری
مبحث نخست- پیشگیری اجتماعی58
گفتار نخست- پیشگیری اجتماعی در نظامهای حقوقی 59
الف- انواع‌ پیشگیری‌ اجتماعی‌59

?- پیشگیری‌‌ جامعهمدار59
2- پیشگیری‌ رشدمدار60
ب- عوامل موثر در پیشگیری اجتماعی 61
1- رسانهها61
2- آموزش62
3- اعتقادات اخلاقی و مذهبی63
ج- مزایا و معایب پیشگیری اجتماعی63
1- مزایای پیشگیری اجتماعی63
2- معایب پیشگیری اجتماعی64
گفتار دوم- پیشگیری اجتماعی از منظر امام علی (ع)65
الف- مولفههای فردی پیشگیری اجتماعی 66
1- توجه به تقوا و ایمان66
2- اخلاق فاضله67
3- اصلاح ارتباطات اجتماعی68
1-3- سفارش به پرهیز از پیروی از الگو های منحرف68
2-3- تقویت پیوند های اجتماعی 69
ب- مولفههای حکومتی پیشگیری اجتماعی70
1- امر به معروف و نهی از منکر70
2- ارتقای آگاهیهای عموم جامعه73
3- تامین نیازهای اساسی75
1-3- تامین نیاز های اقتصادی و معیشتی 75
2-3- پرداخت دستمزد کافی 76
3-3- اصلاح نظام مالیاتی 77
مبحث دوم- پیشگیری وضعی79
گفتار نخست- پیشگیری وضعی در نظامهای حقوقی 79
الف- ویژگی‌ها و شیوههای پیشگیری وضعی79
1- ویژگیها‌ 80
1-1- تمرکز بر جرایم خاص80
2-1- مختص به جرایم عمدی بودن 80
3-1- بزهدیده مدار بودن80
2- شیوهها80
1-2- افزایش تلاش برای دستیابی به هدف81
2-2- افزایش خطرات مورد نظر برای ارتکاب جرم81
3-2- کاهش دستاوردهای مورد انتظار یا سود حاصله از جرم81
ب- مزایا و معایب‌ پیشگیری‌ وضعی82
‌1- مزایای‌ پیشگیری‌ وضعی82
1-1- مشارکت افراد جامعه 82
2-1- انصراف مجرمان بالقوه82
3-1- کم‌ هزینه‌ بودن‌82
2- معایب‌ پیشگیری‌ وضعی83
1-2- ایجاد مسوولیت‌ برای‌ بزه‌دیدگان‌‌83
2-2- ایجاد ناامنی در شهروندان83
3-2- عدم کارایی در همه موارد83
گفتار دوم- پیشگیری وضعی از منظر امام علی (ع)84
الف- راهبردهای پیشگیری وضعی ناظر به بزهکار84
1- نظارت و کنترل بزهکار84
1-1- حسبه86
2-1- اقدامات تامینی86
2- ایجاد جرایم بازدارنده 88
3- معرفی مجرمان خطرناک و شیوه‌های آنان89
ب- راهبردهای پیشگیری وضعی ناظر به بزه‌دیده 91
1- ایجاد فرهنگ ستم ناپذیری در جامعه91

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2- ایجاد تمهیدات در حمایت از بزه‌دیده92
1-2- حمایت از افراد ضعیف92
2-2- مجوز دفاع به بزهدیده92
ج- راهبردهای پیشگیری وضعی ناظر به محیط 93
1- از بین بردن اسباب ارتکاب جرم93
2- کنترل مکان ارتکاب جرم‌94
3- محافظت از آماج‌های جرم95
د- اصول پیشگیری وضعی از منظر امام علی (ع)96
1- اصل مشروعیت روشها96
2- لزوم رعایت آزادیهای مشروع98
3- لزوم اندیشیدن تدابیر گوناگون99
فصل سوم- پیشگیری کیفری
مبحث نخست- سیاست کیفری امام علی (ع) در برخورد با بزهکاری عامه مردم 103
گفتار نخست- رویکردهای تنبیهی 103
الف- قطعیت مجازاتها104
1- قطعیت مجازاتها از منظر جرمشناسان104
2- قطعیت مجازاتها از منظر امام علی (ع)105
ب- علنی کردن مجازاتها107
1- علنی کردن مجازاتها از منظر جرمشناسان107
2- علنی کردن مجازاتها از منظر امام علی (ع)108
گفتار دوم- رویکردهای اصلاحی109
الف- اجرای مجازات با هدف اصلاح110
ب- برجستهترین رویکردهای اصلاحی در رویه امام علی (ع)111
1- عفو مجرمان112
2- عدم ملامت مجرمان113
3- پرهیز از برچسب زنی113
4- تکیه بر نقاط مثبت مجرم114
مبحث دوم- سیاست کیفری امام علی (ع) در برخورد با یقه سفیدان بزهکار
گفتار نخست- مفهوم جرایم یقهسفید115
الف- تعریف و ویژگیها115
1- تعریف116
2- ویژگیها116
1-2- موقعیت بالای اجتماعی و اقتصادی116
2-2- ارتکاب جرم به صورت پنهانی 117
3-2- ارتکاب جرم به دلیل خاص117
ب- مصادیق جرایم یقهسفیدی117
1- کلاهبرداری118
2- جرایم علیه دولت118
3- جرایم زیستمحیطی118
4- جرایم رایانه‏ای119
گفتار دوم- ساز کارهای پیشگیرانه امام علی (ع) در زمینه جرایم یقهسفیدی119
الف- پیشگیریهای غیرکیفری120
1- تصفیه حکومت از عناصر فاسد120
2- دقت در گزینش و انتصاب کارگزاران حکومت121
3- توجه به امر نظارت123
4- نظام گزارشدهی مردمی126
5- توجه به معیشت کارگزاران حکومت128
6- ارشاد و تحذیر129
ب- پیشگیریهای کیفری130
1- مساوات در اجرای مجازات 130
2- شدت در اجرای مجازات131
1-2- شدت در اجرای مجازات از منظر جرم شناسان132
2-2- شدت در اجرای مجازات از منظر امام علی (ع)134
3- قاطعیت در اجرای مجازات135
4- اجرای علنی مجازات138
نتیجهگیری140
منابع147
مقدمه
الف- بیان مساله
از زمان پیدایش دولتهای نخستین تا قرنهای متمادی، تنها به وضع و بیان رفتارهایی که جرم محسوب میشود و مجازات آنها توجه میشد. در جوامع گذشته غالباً مجازات بهعنوان تنها راه‌کار مبارزه علیه جرم و به تعبیر صحیح‌تر مجرم تلقی می‌شد و تنها شدت و قاطعیت در اجرای آن را موجب کاهش بزه‌کاری می‌دانستند‌. رفتهرفته با رشد جوامع بشری، در اوایل قرن نوزدهم با تغییر نگرش به پدیده مجرمانه در اروپا، عوامل وقوع جرم مورد توجه قرار گرفت و مکاتب جرم شناختی و دفاع اجتماعی نظریات مربوط به جرم و مجرم را ابراز نمودند و بر این اساس بود که به شیوههای مختلفی از پیشگیری از جرم توجه شد؛ به گونهای که امروزه، به عقیدهی بسیاری از حقوقدانان، سیاست‌ جنایی‌ مطلوب‌، سیاستی‌ است‌ که‌ هدف‌ آن‌ پیشگیری‌ از جرم‌ و بزهکاری‌ و کنترل‌ مؤثر آن‌ به‌ جهت‌ حفظ ‌نظم‌ و امنیت‌ در جامعه‌ با بکارگیری‌ تدابیر و اقدام‌های‌ لازم‌ و اصلاح‌ و درمان‌ فرد مجرم‌ باشد.
برخلاف رویه دولتها که در درجه نخست، مجازات را بهعنوان تنها پاسخ کیفری به جرم میدانستند و بعدها به اهمیت پیشگیری پی بردهاند، مکتب اسلام همراستا با توجه به رفتارهای خلاف شرع، به موضوع پیشگیری از آنها نیز نظر داشته است؛ به گونهای که در قرآن و اندیشههای معصومین، رگههای توجه به پیشگیری از وقوع اثم و گناه، مشهود بوده و از رویه امامان معصوم نیز ابعاد متعدد پیشگیری قابل استنتاج است. یکی از امامانی که در اندیشههای وی پیشگیری از جرم، قابل مشاهده است، امام علی (ع) میباشد؛ بهطوری که با رجوع به نهجالبلاغه میتوان اندیشههای پیشگیرانه ایشان را به وضوح مشاهده نمود.
با وجود تاکیدهای بسیاری که در سیره ائمه معصومین (ع)، عالمان حقوق جزا و جامعه شناسان در زمینه پیشگیری از جرم مشاهده میشود در نظام اسلامی ایران، پیشگیری از جرم تاکنون نتوانسته به خوبی محقق شود. در تایید این ادعا میتوان به آمار جرایم ارتکابی در ایران یا به عبارت دیگر، حجم بالای پروندههای کیفری در مراجع قضایی کشورمان استناد نمود. با وجود آنکه قانون اساسی ایران (مانند اصل 156 و اصل 8) به موضوع پیشگیری از جرم، توجه نموده است و در ایران نهادیی (مانند معاونت اجتماعی و پیشگیری از جرم قوه قضاییه) نیز در این زمینه ایجاد شده است اما مشکل ناکارامدی ساز کارهای پیشگیری از جرم در ایران همچنان باقی است.
به نظر میرسد یکی از علل ناکارامدیهای پیشگیری در نظام حقوقی ایران، عدم بهرهگیری کافی از تمام تجارب و اندیشههای پیشیانیان است. از جمله این تجارب و اندیشهها که میتواند راهی برای رهایی از وضعیت موجود، سیره ائمه بویژه بهرهگیری از اندیشههای امام علی (ع) است. حضرت امیر و خطمشی ایشان در تشکیل و نحوه اداره حکومت اسلامی، همواره بهترین الگو برای سیاستمداران و رهبران جوامع اسلامی بوده است. قلمرو گسترده حکومت امام و طیف گسترده مردمی که در این سرزمینها زندگی میکردند و نیز نحوه عملکرد خلفای پیشین، موقعیت خاصی را به وجود آورده بود که ایشان را در معرض اتخاذ سیاستی برای مقابله با ناهنجاریهای اجتماعی و اقتصادی قرار دهد. مطالعه سیاستها و روش مبارزه آن امام با این ناهنجاریها از آن جهت حایز اهمیت است که میتواند ملاک عمل موثری برای سیاست جنایی کشورهایی باشد که داعیه حکومت اسلامی دارند. از آنجایی که نظام جمهوری اسلامی ایران نیز در بیشتر موارد، نظام حکومتی حضرت امیر را الگوی رفتارها، سیاستها و برنامههای خود قرار داده است بیتردید برای حرکت بهتر در زمینه پیشگیری از جرم، بررسی و تحلیل اندیشه ایشان در این زمینه بسیار کارگشا خواهد بود. از این رو، به نظر میرسد با رجوع به نهجالبلاغه بتوان اندیشههای این امام را در زمینه پیشگیری از جرم، استخراج نمود و برای پیشگیری از جرم در نظام جمهوری اسلامی ایران بویژه در اجرای اصل 8 قانون اساسی در زمینه امر به معروف و نهی از منکر به کار بست.
این پژوهش که مبتنی بر اندیشههای امام علی (ع) میباشد در صدد آن است که با توجه و تاکید بر سیاست جنایی آن امام که از سیره ایشان قابل استنتاج است پیشگیری از جرم را بویژه در مورد مجرمان یقه سفید تحلیل و بررسی نماید.
ب- اهداف و ضرورت
هدف این پژوهش، استخراج برجستهترین راهکارهای پیشگیری از جرم از منظر امام علی (ع) است. به تعبیر دیگر، پژوهش به دنبال آن است انواع پیشگیری از منظر ایشان را با توجه به نهجالبلاغه و سایر آثار علمی معتبر که به سیره ایشان اشاره داشتهاند، تعیین، بررسی و تحلیل نماید. همچنین، این رساله دارای هدف جزییتری نیز میباشد و آن توجه خاص به پیشگیری از جرایمی که امروزه جرایم یقه سفیدها خوانده میشود در اندیشههای امام علی (ع) است.
در ضرورت انجام این پژوهش باید گفت: امروزه، ضرورت پیشگیری از جرم بر کسی پوشیده نیست. ضربالمثل معروف “پیشگیری، بهتر از درمان است.” که در میان عامه مردم رواج دارد را میتوان مستمسکی بر این ادعا دانست. با توجه به این رویکرد، پیشگیری از جرم میتواند ریشه یا علتی برای بسیاری از آسیبهای اجتماعی دیگر باشد. ضرورت پیشگیری از جرم، همواره مورد توجه نظام قضایی کشورها، حقوقدانان و جامعهشناسان نیز بوده است به گونهای که در آثار علمی متعدد به ابعاد مختلف آن پرداخته شده است. علاوه بر این، در حال حاضر، “پیشگیری از جرم” یکی از مفاهیم کلیدی در ادبیات علوم جنایی بوده و جایگاه مهمی در سیاست جنایی دارد. این مفهوم که از دهه هفتاد خورشیدی‏ به ادبیات علوم جنایی ایران راه یافت، ‏بویژه از بعد بنیانهای نظری، در محافل دانشگاهی و حتی مجامع سیاست‏گذاری و اجرایی موضوعی‏ شناخته شده به شمار می‏آید. از جنبه دانشگاهی، پیشگیری از جرم موضوع‏ درس کلاسها در دانشگاههای گوناگون است و از جنبه‏ اجرایی و در سطح سیاست‏گذاری هم محل تکلیف بسیاری از دستگاههای دولتی است.
در کنار ضرورتهای نظری، ضرورتهای عملی نیز پرداختن به موضوع را بهطور مستقل در قالب یک اثر پژوهشی، توجیه مینماید که یکی از آنها وضعیت کنونی دستگاه قضایی ایران است؛ توضیح آنکه، دستگاه قضایی ایران در حال حاضر با معضل افزایش ورود پرونده به مراجع قضایی مواجه است که بسیاری از مدیران دستگاه از آن با عنوان “امالمصائب”، یاد کردهاند. در پژوهشهای به عمل آمده در قوهقضاییه یکی از راهکارهای مقابله با این معضل، پیشگیری از جرم به شیوههایی چون به کار بستن اصل 8 قانون اساسی (در خصوص امر به معروف) در رابطه با نظارت همگانی و نیز تعامل سازنده دستگاههای بیرون قوه با قوه در این زمینه دانسته شده است. با توجه به این موضوع، انجام هر پژوهش که به موضوع پیشگیری از جرم بپردازد به جهت موثر بودن در کاهش حجم پرونده، برای دستگاه قضایی کشور، سودمند محسوب میشود.
در نهایت بهعنوان ضرورتی دیگر باید افزود دانستن سیاست جنایی پیشگیرانه از منظر امام علی از آن جهت ضروری است که نگاه به قوانین جزایی ایران نشان میدهد بسیاری از مقررات موجود در زمینه مجازاتها بهطور مستقیم برگرفته از سیره ایشان است؛ بهعنوان مثال، زنای زن شوهردار با پسر نابالغ که به موجب ماده 228 قانون مجازات اسلامی (1392) مستوجب یکصد ضربه تازیانه است1، برگرفته از یکی از قضاوتهای امام علی میباشد2 که بیشک در مقولههایی چون تفسیر قوانین با توجه به زمینهها و پیشینه تاریخی آن، قابل استفاده است.
ج- سوال و فرضیات
برای دستیابی به هدف پژوهش یا به عبارت دیگر، مشخص نمودن مسیر پژوهش، یک سوال اصلی و دو سوال فرعی میتواند مطرح شود و البته فرضیههایی برای هر یک از آنها ارایه نمود.
سوال اصلی: مهمترین راهکارهای پیشگیری از بزهکاری از نگاه امام علی (ع) کدامند؟
سوالات فرعی: 1- مهمترین تدابیر غیرکیفری در مقابله با بزهکاری از نگاه امام علی(ع) چیست؟
2- مهمترین راهکارهای کیفری در مبارزه با بزهکاری در سیره و روش امام علی (ع) چیست؟
فرضیه اصلی: فرضیهای که در خصوص سوال اصلی میتوان ارایه داد آن است که به نظر میرسد راهکارهای غیرکیفری، مانند مبارزه با ریشههای جرم و از بین بردن فرصتها و موقعیتهای جرم زا و بکارگیری یک سیاست کیفری منطقی و بازدارنده از مهمترین جلوههای پیشگیری از بزهکاری و انحراف از نگاه امام علی (ع) است.
فرضیههای فرعی: علاوه بر فرضیههای اصلی، فرضیههای فرعی به شرح زیر نیز قابل طرح هستند:
1- به نظر میرسد از بین بردن ریشههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بزهکاری بویژه توجه به کرامت انسانی، نظارت و کنترل بر موقعیتهای جرمزا بویژه در اماکن عمومی و محافظت از آماجهای بزهکاری، از جمله مهمترین تدابیر امام علی (ع) در مقابله با بزهکاری است.
2- به نظر میرسد برخورد کیفری بسیار شدید با مجرمان یقه سفید و سازمانیافته و تسامح و تساهل در برخورد با مجرمان عمومی و جرایم کوچک و استفاده از نهادهایی مانند قضازدایی، کیفرزدایی، بزهپوشی و امثال آن در جهت تعدیل واکنش کیفری نسبت به این گروه و بازجامعهپذیری مجرمان از مهمترین راهکارهای کیفری در مبارزه با بزهکاری از نگاه امام علی (ع) است.
د- پیشینه تحقیق
موضوع پیشگیری از جرم با توجه به اهمیت آن، در آثار علمی متعدد خارجی و داخلی مورد توجه قرار گرفته و در مورد آن کتابها و مقالههای مختلفی نوشته شده است به گونهای که شاید احصای این آثار در این رساله ناممکن باشد. با این حال با توجه به رویکرد فقهی این اثر، در ادامه به مهمترین آثاری که پیشگیری از جرم را در اندیشههای اسلامی مورد توجه قرار دارند اشاره میشود.
یکی از کتابهای برجسته در این زمینه، دانشنامه امام علی (ع) است که اندیشههای آن امام معصوم در آن انعکاس یافته است. جلد پنجم این اثر، حاوی نوشتاری با عنوان پیشگیری از جرم است که توسط محمدعلی حاجی ده آبادی (در سال 1380) تدوین شده است. کتاب دیگر در این زمینه “پیشگیری و ریشهیابی جرم در اسلام” است که توسط عباسعلی محمدی (در سال 1341) به رشته تحریر در آمده و در جای جای آن به سخنان امام علی (ع) استناد شده است.
در زمینه پیشگیری از جرم با رویکرد دینی، مقالات متعددی نیز نوشته شده است. مانند “آموزههای اسلامی؛ دریچهای به سوی پیشگیری اجتماعی از وقوع جرم”. این اثر که در سال 1390 چاپ شده است، نویسندگان آن به سیاست جنایی اسلام و پیشگیری کنشی توجه کردهاند. مقاله دیگر، “نقش باورهای دینی در پیشگیری از جرم است که در آن اعتقاد به سیره ائمه معصومین و عمل به آن از جمله عمل به نهجالبلاغه موجب تحقق پیشگیری از جرم دانسته شده است. “پیشگیری وضعی از نگاه آموزههای اسلام” عنوان مقاله دیگری است که در سال 1383 در فصلنامه فقه و حقوق چاپ شده است. در این اثر نویسنده (سید محمود میرخلیلی)، تلاش کرده است طی سه گفتار عوامل پیش‌گیرانه وضعی ناظر به بزه‌کار و بزه‌دیده و محیط را بررسی نماید.
یکی از پایاننامههای مهم در این زمینه، “پیشگیری وضعی از بزهکاری با نگاه به سیاست جنایی اسلام”، نام دارد که توسط آقای دکتر سید محمود میرخلیلی به رشته تحریر در آمده و در آن به اندیشههای امام علی (ع) در مورد پیشگیری وضعی توجه نشان داده شده است.
ه- مشکلات و موانع
همانطورکه پیش از این، بیان شد در زمینه پیشگیری از جرم، تاکنون آثار علمی متعددی به رشته تحریر در آمده است؛ با این حال، پیشگیری از جرم با رویکردهای دینی بویژه از منظر ائمه معصومین، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از آنجایی که این رساله در نظر دارد مشخصاً به پیشگیری از جرم از منظر امام علی(ع)، بویژه پیشگیری از جرایم یقه سفیدها بپردازد، کمبود منابع را میتوان یکی از مهمترین مشکلات و موانع این تحقیق دانست.
و- شیوه پژوهش
برای دستیابی به هدف تحقیق که در گرو پاسخ به سوالات تحقیق خواهد بود، با توجه به رویکرد نظری این رساله و نظری بودن قسمت اعظم ماهیت موضوع، در درجه نخست، از روش مطالعات کتابخانهای شامل بررسی و تجزیه و تحلیل مفاد کتاب نهجالبلاغه و سایر آثار مرتبط با آن که به موضوع توجه نشان دادهاند، استفاده خواهد شد.
ز- سازماندهی موضوع و تقسیمبندی مطالب
رساله کنونی در سه فصل تدوین خواهد شد. در فصل نخست با عنوان کلیات در قالب سه مبحث به بیان مفاهیم، انواع، تاریخچه، اصول و مبانی پیشگیری از جرم پرداخته خواهد شد. در مبحث نخست در یک گفتار، ابتدا معانی و تعاریف پیشگیری از جرم و در گفتار دیگر، فرآیند پیشگیری از جرم توضیح داده میشود. در مبحث دوم که انواع و تاریخچه پیشگیری از جرم بحث خواهد شد درگفتار نخست، انواع پیشگیری از جرم و درگفتار دوم به تاریخچه پیشگیری از جرم اشاره میشود و در نهایت در مبحث سوم از اصول و مبانی پیشگیری از جرم سخن گفته میشود بدین نحو که درگفتار نخست، اصول پیشگیری از جرم در فقه شیعه و درگفتار دوم، مبانی انواع پیشگیری تبیین میشود.
در فصل دوم با عنوان پیشگیری غیرکیفری، ابتدا در مبحث نخست در یک گفتار، ابعاد پیشگیری اجتماعی در نظامهای حقوقی معاصر و در گفتار دیگر، پیشگیری اجتماعی از منظر امام علی (ع) توضیح داده میشود.
در مبحث دوم در مورد پیشگیری وضعی از منظر ایشان سخن گفته خواهد شد بدین صورت که در گفتار نخست، ابعاد مختلف پیشگیری وضعی در نظامهای حقوقی معاصر تبیین میشود و پس از آن در گفتار دوم، پیشگیری وضعی از منظر امام علی (ع) مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
نگاه به سیره امام علی (ع)، بیانگر آن است که ایشان علاوه بر پیشگیریهای غیرکیفری به پیشگیریهای کیفری نیز توجه داشتهاند؛ به گونهای که با رجوع به نهجالبلاغه میتوان موارد فراوانی از اندیشههای پیشگیرانه آن امام را مشاهده نمود. بر این اساس، فصل سوم رساله به پیشگیری کیفری اختصاص مییابد و در دو مبحث تدوین میشود؛ در مبحث نخست با عنوان “سیاست کیفری امام علی (ع) در برخورد با بزهکاری عامه مردم” در قالب دو گفتار به تبیین پیشگیری کیفری در سیره امام در برخورد با جرایم عموم جامعه پرداخته خواهد شد؛ بدین نحو که در گفتار نخست، رویکردهای تنبیهی و در گفتار دوم، رویکردهای اصلاحی ایشان در برخورد با مجرمان، توضیح داده خواهد شد. در مبحث دوم نیز با توجه به اهمیت جرایم یقهسفیدی و توجه به مجرمان این نوع از جرایم در اندیشههای امام علی (ع) در مورد سیاست جنایی ایشان در خصوص این موضوع سخن گفته میشود. طرح بحث در این مبحث بدین صورت خواهد بود که در گفتار نخست، مفهوم، ویژگیها و مصادیق جرایم یقهسفید توضیح داده میشود و در گفتار دوم، ساز کارهای پیشگیرانه امام علی (ع) در زمینه جرایم یقهسفیدی تبیین خواهد شد.
فصل نخست
کلیات
در این فصل با عنوان کلیات در قالب سه مبحث به بیان مفاهیم، انواع، تاریخچه، اصول و مبانی پیشگیری از جرم پرداخته خواهد شد. در مبحث نخست در یک گفتار، ابتدا معانی و تعاریف پیشگیری از جرم و در گفتار دیگر، فرآیند پیشگیری از جرم توضیح داده میشود. در مبحث دوم که انواع و تاریخچه پیشگیری از جرم بحث خواهد شد درگفتار نخست، انواع پیشگیری از جرم و درگفتار دوم به تاریخچه پیشگیری از جرم اشاره میشود و در نهایت در مبحث سوم از اصول و مبانی پیشگیری از جرم سخن گفته میشود بدین نحو که درگفتار نخست، اصول پیشگیری از جرم در فقه شیعه و درگفتار دوم، مبانی انواع پیشگیری تبیین میشود.

مبحث نخست- مفاهیم
بیشک بررسی و تحلیل جامع از هر موضوعی در درجه نخست در گرو دانستن مفاهیم مرتبط با آن موضوع است. پیشگیری از وقوع جرم نیز به عنوان یکی از موضوعات حقوق کیفری، از این قاعده مستثنی نیست؛ از این رو، برای آشنایی با پیشگیری از جرم در اندیشه امام علی(ع)، دانستن معانی و تعاریف ارایه شده از پیشگیری، ضرورت دارد که در گفتار نخست این مبحث به آن پرداخته خواهد شد، و پس از آن در گفتار دوم، به فرایند این اقدام، توجه نشان داده میشود تا در پرتو آن، مفاهیم بیان شده، بیشتر نمود یافته و روشنتر گردند.
گفتار نخست- معانی و تعاریف پیشگیری از جرم
عبارت “پیشگیری از جرم”، علاوه بر معانی لغوی، در علوم جنایی نیز تعاریف و معانی اصطلاحی خاص خود را دارد که در این گفتار به آن میپردازیم.
الف- معنای لغوی و اصطلاحی پیشگیری
برای درک صحیح از پیشگیری از جرم در اندیشههای امام علی (ع) در درجه نخست، لازم است مفهوم لغوی و اصطلاحی این واژه، تبیین شود.
1- مفهوم لغوی جرم و پیشگیری
از آنجایی که دانستن مفهوم لغوی جرم و پیشگیری به فهم موضوع کمک خواهد نمود، در این قسمت به توضیح آنها پرداخته خواهد شد.
1-1- جرم: اهمیت دانستن مفهوم این کلمه در آن است که تا زمانی که شناخته نشود، نمیتوان از پیشگیری آن، سخن گفت. به موجب قانون مجازات اسلامی (1392): “هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده است جرم محسوب میشود.” یکی از حقوقدانان در تعریف جرم، گفته است: “جرم عبارتست از کنشهای مخالف نظم اجتماعی افراد در جامعه که بهموجب قانون برای آن مجازات و اقدامات تامینی و تربیتی تعیین شده است.3” آنچه در مباحث پیشگیری از جرم از واژه جرم ارایه میشود، معنای موسع آن است که هر نوع رفتار مخالف با هنجارها و معیارهای مورد پذیرش جامعه را در برمیگیرد: اعم از اینکه مجازاتی برای آن در قانون لحاظ شده باشد یا نشده باشد.
فقهای اسلامی جرم را چنین تعریف کردهاند: جرم عبارتست از انجام دادن فعل، یا گفتن قولی که قانون اسلامی آنرا حرام شمرده و بر فعل آن کیفری مقرر داشته است یا ترک فعل یا قول که قانون اسلام آنرا واجب شمرده و بر آن ترک کیفری مقرر داشته است و این از آنجا نشأت گرفته که هرکس از اوامر و نواهی خدای تعالی سرپیچی کند برای او کیفر و مجازاتی معین شده است و آن کیفر یا در دنیا گریبانگیر مجرم میشود و در اینصورت بوسیله امام یا نائب او یعنی حاکم شرع و ولی امر و فقیه جامع الشرایط یا قضات منصوب از طرف او به اجراء در میآید یا اینکه کیفر در آخرت، مجرم را معذب خواهد داشت و گناهکار در سرای دیگر به سزای عمل زشت و ناهنجار خود خواهد رسید مگر آنکه توبه مجرم مورد پذیرش خدای تعالی قرار گیرد.4
2-1- پیشگیری: واژه پیشگیری (prevention) در مفهوم متداول آن در معانی “پیش دستی کردن، پیشی گرفتن و به جلوی چیزی شتافتن” و همچنین “آگاه کردن، خبر چیزی را دادن و هشدار دادن” است. اما در جرمشناسی پیشگیرانه، پیشگیری در معنی اول آن مورد استفاده واقع میشود، یعنی با کاربرد فنون مختلف به منظور جلوگیری از وقوع بزهکاری، به جلوی جرم رفتن و پیشی گرفتن از بزهکاری است. همچنین، مخاطب‌ قراردادن‌ جمعیت‌ یا بعضی‌ از اشخاص‌ که‌ به‌ علت‌ عدم‌ رعایت‌ بعضی‌ از اقدامات‌ حمایتی‌ در معرض‌ خطر هستند، از مصادیق‌ آگهی‌ دادن‌ است.5
2- مفهوم اصطلاحی پیشگیری از جرم
در استنباط مفهوم پیشگیری و مصداقهای آن دو جهت گیری کلی دیده میشود .برخی از جرم شناسان مفهوم موسعی برای تدابیر پیشگیرانه قایل شده و گروهی دیگر پیشگیری را در مفهومی محدود و مضیق بکار میبرند. اینک هر یک از این دو تعبیر را بطور مختصر توضیح میدهیم:
1-2- مفهوم موسع پیشگیری: با توجه به مفهوم موسع، انجام هر اقدامی که علیه جرم بوده و آن را کاهش دهد، پیشگیری محسوب میشود. بر اساس این برداشت انواع تدابیر کیفری و غیرکیفری چه مربوط به قبل و چه مربوط به بعد از وقوع جرم، پیشگیری محسوب میشوند؛ از این رو، در این تعبیر، حتی تعقیب و دستگیری بزهکاران، اعمال مجازات یا تعلیق اجرای آن، الزام آنان به جبران خسارت مجنیعلیه و فردی کردن مجازات توسط قاضی نیز پیشگیری به شمار میآیند.6
لازم به ذکر است این نوع نگرش، ابتدا در اندیشه سیاست جنایی جرمشناس معروف، “انریکو فری” پدیدار شد که به آزادی اراده در ارتکاب عمل جنایی اعتقاد نداشت و بر این باور بود که عوامل مختلف فردی و اجتماعی در این زمینه، نقش تعیینکننده دارد. فری از این بحث، دو نتیجه میگرفت: نخست آنکه، تدابیر دفاع فردی که بر مبنای پیشگیری از تکرار و نه بر سزادهی استوار است، باید جایگزین کیفرهای کلاسیک شود؛ دوم آنکه، پیشگیری عمومی را باید در تدابیر دفاع جمعی، جایگزینهای کیفر یا هم عرضهای کیفر که در جهت حذف یا کاهش عوامل اجتماعی بزهکاری طراحی شده است جستجو کرد و نه از طریق تهدید کیفر فاقد ارزش ارعابی؛ بنابراین، مفهوم مورد نظر وی، یک مفهوم فراگیر و تمامیتخواه بوده است که نه تنها جایگزینهای کیفر، بلکه تدابیر فردی از تکرار را نیز در بر میگرفت.7
2-2- مفهوم مضیق پیشگیری: در این مفهوم پیشگیری عبارتست از شیوههای غیر قهرآمیز که دولت جهت مهار بزهکاری، از طریق حذف یا محدودسازی عوامل جرمزا و نیز از طریق مدیریت مناسب عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی که فرصتهای مناسب ارتکاب جرم را فراهم میکند، بکار میگیرد. در این رویکرد، فقط تدابیر قبل از ارتکاب جرم، مورد توجه است. البته مفهوم محدود و مضیق پیشگیری لزوما جنبه نظری ندارد. شورای اروپا در یکی از توصیهنامههای خود به کشورهای عضو، پیشگیری کیفری را از محدوده پیشگیری، خارج ساخته است. بر این اساس، پیشگیری از طریق تهدید کیفر یا ارعاب عمومی یا بازدارندگی، از دایره مفهوم پیشگیری در جرمشناسی پیشگیرانه، خارج شده و به پیشگیری به معنای موسع، مربوط میشود.8
با توجه به آنچه بیان شد میتوان گفت: از نقطه‌ نظر علمی‌، پیشگیری‌ اگر در مفهوم‌ موسع‌ کلمه‌ به‌ کار برده‌ شود طیف‌ وسیعی‌ از اقدامات‌ کیفری‌ و غیرکیفری‌ را در جهت ‌خنثی‌ کردن‌ عوامل‌ ارتکاب‌ جرم‌ و کاهش‌ بزهکاری‌ در بر می‌گیرد؛ اما اگر در مفهوم‌ مضیق‌ کلمه‌ به‌ کار برده‌ شود فقط‌ تدابیر غیرکیفری‌ را در بر می‌گیرد.
ب- پیشگیری از جرم از منظر نظامهای کیفری نوین و اسلام
امروزه موضوع پیشگیری از جرم در بیشتر نظامهای کیفری جدید، پیشبینی شده است که البته رویکردهای آنها نسبت به این موضوع ممکن است متفاوت باشد. در نظام حقوقی اسلام نیز پیشگیری دارای مفهوم و اهداف خاصی است که توجه بدان ضرورت دارد.
1- پیشگیری از جرم از منظر نظامهای کیفری نوین
امروزه نظامهای کیفری پیشرفته جهان، با توجه به یافتههای دانش جرمشناسی، ساز کارهایی را برای پیشگیری از جرم، پیشبینی نمودهاند که دانستن مفهوم پیشگیری از جرم در علم جرمشناسی و نیز رویکرد سیاست جنایی نسبت به این موضوع، حایز اهمیت بوده و به فهم بهتر موضوع این رساله کمک خواهد نمود.
1-1- مفهوم پیشگیری در جرمشناسی: پیشگیری در جرم‏شناسی، جلوگیری از بزهکاری با شیوه‏های گوناگونی‏ که بیرون از نظام کیفری به کار می‏روند، میباشد؛ بنابراین، نقطه ثقل پیشگیری در جرم‏شناسی، تدابیر کنشی است. این تدابیر پیشگیرانه که به‏طور جدی نخستین‏ بار از سوی “انریکو فری” مطرح شد، از اقدامهای پیشگیرانه واکنشی جدا می‏شود. فری با بینشی‏ میانه‏رو و خوش‏بینانه یک رشته تدابیر دفاع اجتماعی را که هم‏زمان بتواند دربرگیرندهی فرد بزهکار و محیط اجتماعی باشد، پیشنهاد کرد. به عقیده وی در باور فردی‏ “محیط اجتماعی باید به‏گونه‏ای سازمان داده شود که پیشگیری از وقوع جرم‏ در آن محفوظ باشد”.9 مفهوم جرم‏شناسانهی پیشگیری که در اندیشه‏ نامورانی چون فری بارور شده بود، در میان اندیشمندان امروزی نیز بازتاب‏ داشته است.
ریموند گسن، جرمشناس فرانسوی، پیشگیری را مجموعه‏ اقدامهایی، جز تدابیر کیفری، می‏داند که هدف غایی آن محدود کردن‏ گسترهی جرایم، ناممکن ساختن، دشوار کردن یا کاستن امکان وقوع جرم‏ باشد. وی برای تشخیص اقدامات پیشگیرانه چهار معیار در نظر میگیرد که عبارتند از: 1-1- اقدامی پیشگیرنده تلقی میشود که هدف اصلی آن اقدام مؤثر علیه عوامل یا فرایندهایی است که در بروز بزهکاری و انحراف، نقش تعیینکننده دارند؛ 2-1- اقدامهای پیشگیرانه، جمعی هستند یعنی مخاطب آنها کل جامعه یا بخش و گروه معینی از جامعه هستند؛ 3-1- اقدامهایی پیشگیرانه خوانده میشوند که قبل از ارتکاب اعمال بزهکارانه یا کجروانه اعمال شوند و نه بعد از ارتکاب آنها؛ 4-1- اقداماتی پیشگیرانه تلقی میشوند که قهرآمیز و سرکوبگر نباشند.10
بدین ترتیب، با توجه به آنچه دربارهی پیشگیری در جرم‏شناسی گفته‏ شد، مولفه‏های این مفهوم عبارتند از: نخست، اقدام پیشگیرانه تدبیری است که قهرآمیز یا سرکوبگر نباشد؛ بنابراین، ضمانت اجراهای کیفری- چه با هدف سزادهی یا اصلاح و بازپروری و غیره- از گسترهی مفهوم جرم‏شناسانهی پیشگیری بیرون می‏مانند.
دوم، اقدام پیشگیرانه، تدبیری است که به‏طور مستقیم به پیشگیری‏ اختصاص یافته باشد؛ در نتیجه، اثر نهادهایی چون “آموزش و پرورش” را تنها به‏طور نامستقیم و در کنار دیگر تدابیر و ابزارها می‏توان پیشگیرنده به شمار آورد.
سوم، اقدام پیشگیرانه اگر به ریشه‏کنی جرایم نیانجامد، باید از شمار آن‏ بکاهد. به دیگر سخن، پیشگیری از جرم در بردارندهی تدابیری است که بر “فرایند گذار اندیشهی مجرمانه به فعل” تأثیر بگذارد. جرم‏انگاری رفتارهایی‏ چون حمل اسلحه یا ضرب و جرح (برای پیشگیری از قتل) یا ولگردی و تکدی (برای پیشگیری از سرقت) نیز بر همین پایه انجام می‏شود.
چهارم، اقدام پیشگیرانه نه‏تنها از راه “فرایند گذار اندیشه به عمل” بر فرد تأثیر می‏گذارد، بلکه بر موقعیتها یا شرایط محیطی نیز موثر است. این مولفه می‏رساند که پیشگیری باید هم‏زمان در بردارندهی فرد و محیط پیرامون او باشد.11
2-1- مفهوم پیشگیری در سیاست جنایی: سیاست جنایی به منزله یک رشتهی مطالعاتی مستقل و میان رشته‏ای در علوم‏ جنایی، علاوه بر ابزارهای حقوق کیفری از یافته‏های جرم‏شناسی برای‏ پاسخ به پدیدهی مجرمانه بهره می‏برد. ترجمان این پاسخها در سیاست جنایی،‏ مفهومی به نام “پاسخ پیشگیرانه”است‏ که به دلیل تنوع به “پاسخهای‏ واکنشی و کنشی”، تقسیم می‏شوند. “پاسخهای پیشگیرانه کیفری”، یکی از مولفه‏های “مفهوم مضیق” سیاست جنایی است (سیاست کیفری) که در آن، پیشگیری از جرم صرفا با سرکوبی و اجرای مجازات محقق می‏شود (پیشگیری واکنشی) و پیشگیری کنشی در آن جایگاهی ندارد. پیشگیری‏ واکنشی در این مفهوم یکی از ابزارهای سیاست جنایی برای کنترل جرم است‏ که اصولا در انحصار دولت قرار دارد و به جامعه مدنی واگذار نمی‏شود. در نظامهای امروزی اصولا، دولت با جرم‏انگاری رفتارهای نقضکننده نظم‏ عمومی و پیش‏بینی کیفرهای گوناگون، به مبارزه با بزهکاری و پیشگیری از جرم می‏پردازد. در مجموع میتوان گفت: پیشگیری در سیاست جنایی در بردارندهی شیوه‏های‏ گوناگونی است که برای جلوگیری از بزهکاری به کار می‏رود. این شیوه‏ها از دیدگاه علمی (جرم‏شناختی)، عبارت است از هر اقدام سیاست جنایی با هدف محدود ساختن امکان رویداد جنایی از راه ناممکن ساختن، دشوار کردن یا کاستن از احتمال وقوع آن، بدون اینکه در این راه بر تهدید کیفر یا اجرای آن تکیه شود.12
با این تفسیر، رویکرد سیاست جنایی به پیشگیری از جرم تا حد زیادی به رویکرد جرمشناسان در زمینه پیشگیری از جرم، نزدیک است.
2- مفهوم پیشگیری از جرم از منظر اسلام
اشاره به پیشگیری از جرم از منظر اسلام از آن جهت ضرورت دارد که اندیشههای پیشگیرانه امام علی (ع) بهعنوان یکی از منابع اسلامی در چارچوب پیشگیری از جرم از منظر اسلام نیز میگنجد. راهبرد پیشگیرانه اسلام، به آسانی از قرآن و سیره معصومین، قابل استنتاج است که در ادامه به آن اشاره خواهد شد.


پاسخ دهید